Түркістан өңіріндегі Күлтөбе қалашығында және Қылышжар қорымында жүргізілген кезекті археологиялық қазба жұмыстары барысында ежелгі жазу үлгілері мен сирек кездесетін тарихи жәдігерлер табылды. Ғалымдардың айтуынша, бұл жаңалықтар Қаңлы мемлекетінің тарихын тереңірек зерттеуге және Қазақстан аумағындағы көне өркениеттердің даму деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.
Археологиялық зерттеулерді Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің Археология орталығының экспедициясы жүргізді. Мамандардың мәліметінше, биылғы маусымдағы қазба жұмыстары бұрын-соңды кездеспеген бірқатар маңызды деректерді анықтауға жол ашқан.
Күлтөбе қалашығында археологтар қыш ыдыстар мен күйдірілген кірпіштерден тұратын ірі платформалық құрылыстың орнын тапты. Әсіресе, бетіне көне жазулар қашалған тікбұрышты және трапеция пішінді кірпіштер ерекше қызығушылық тудырған. Табылған мәтіндердің бір бөлігі қазірдің өзінде оқылып, ғылыми айналымға енгізіле бастады.
Зерттеушілердің айтуынша, жазбалардың бірінде көшпелі тайпалар мекендеген аумақта қаланың іргетасының қалануына қатысты маңызды геосаяси оқиға баяндалады. Сонымен қатар ғалымдар алғаш рет көне мәтіндерден «шатыр адамдары» деген этникалық атауды кездестірген. Мамандар бұл атау Қаңлы мемлекетінің құрамындағы көшпелі тайпаларға қатысты болуы мүмкін деген пікірде.
Экспедиция жетекшілерінің бірі, профессор Александр Подушкиннің айтуынша, биылғы қазба барысында бірден 14 жазба фрагменті табылған. Оның ішінде бір толық мәтін мен тарихи маңызы жоғары екі жазба бар. Соның нәтижесінде Күлтөбе жазбаларының жалпы көлемі тағы бірнеше жүз таңбаға артып, ғылыми дерек қоры айтарлықтай толыққан.
Ғалымдарды таңғалдырған тағы бір олжа – мәтіндерді көбейтуге арналған көне қалыптың іздері. Археологтар бетіне алдын ала жазу түсірілген тікбұрышты мөр тәрізді құралдың таңбасын анықтаған. Зерттеушілер бұл жаңалықты ежелгі өркениеттердегі құжаттарды көшіру тәжірибесімен байланыстырады.
Профессор Александр Подушкин мұндай тәсілдің көне Ассирия мемлекетінде қолданылғанын атап өтті. Тарихи деректерге сәйкес, Ассирия патшасы Ашшурбанипал жазбаша құжаттардың көшірмелерін жасап, оларды өзіне бағынышты аймақтарға таратып отырған.
Қазба жұмыстары Қылышжар қорымында да жалғасуда. Археологтар мен студенттер төрт жерлеу нысанын зерттеген. Оның екеуі ежелгі дәуірдің өзінде тоналғаны анықталса, қалған екеуінен құнды жәдігерлер табылған.
Солардың бірінде 18-20 жас шамасындағы жас әйелдің сүйегі жерленгені анықталды. Оның жанынан қыш ыдыс, темір пышақ, құрбандыққа шалынған малдың еті және жерлеу рәсіміне пайдаланылған сәндік бұйымдардың қалдықтары табылған. Зерттеушілер алтын жалатылған гагат тастарынан жасалған алқа болған деген болжам жасап отыр.
Археологтардың пікірінше, бұл олжалар Қаңлы мемлекетінің материалдық әрі рухани мәдениетінің жоғары деңгейде дамығанын тағы бір мәрте дәлелдейді. Сонымен қатар табылған жазба ескерткіштері сол кезеңдегі халықтардың сауаттылығы мен мемлекеттік басқару жүйесінің күрделілігін көрсетеді.
Ғалымдардың айтуынша, Күлтөбе мен Қылышжардан табылған жаңа деректер Қазақстанның көне тарихын толықтыра түсіп, Қаңлы мемлекетінің Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі саяси және мәдени орталықтардың бірі болғанын тағы да айғақтайды. Археологиялық зерттеулер алдағы уақытта да жалғасып, жаңа ғылыми жаңалықтарға жол ашпақ.
