Қазақстанда зейнетақы жүйесіне қатысты ірі қаржылық заңбұзушылық анықталды. Жоғары аудиторлық палата Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің жұмысын тексеру барысында миллиардтаған теңгенің заңсыз төленгенін анықтаған. Аудит қорытындысына сәйкес, мемлекеттен 21 миллиард теңгеден астам қаражат қайтыс болған азаматтарға, із-түзсіз жоғалған адамдарға, сондай-ақ Қазақстаннан тыс жерде тұратын шетел азаматтарына төленіп келген.
Аудиторлардың мәліметінше, мәселенің негізгі себебі — мемлекеттік ақпараттық жүйелердің өзара толық интеграцияланбауы. Яғни, Еңбек министрлігінің дерекқорлары басқа мемлекеттік органдардың базаларымен автоматты түрде сәйкестендірілмеген. Соның салдарынан адамның қайтыс болғаны, елден кеткені немесе азаматтық мәртебесінің өзгергені туралы мәліметтер әлеуметтік төлемдер жүйесінде уақытылы жаңартылмаған.
Тексеру барысында зейнетақы мен әлеуметтік төлемдердің Ауғанстан, Нигерия және Үндістан азаматтарына да аударылғаны белгілі болды. Әзірге олардың нақты қандай негізде төлем алғаны ресми түрде толық түсіндірілген жоқ. Сарапшылардың пікірінше, бұл жағдай бірнеше ықтимал мәселені көрсетуі мүмкін: жалған құжаттарды пайдалану, деректер базасындағы қателер немесе көші-қон бақылауындағы олқылықтар.
Ең үлкен сұрақтардың бірі — бұл қаражатты енді кім қайтаратыны. Өйткені төлемдердің едәуір бөлігі бірнеше жыл бұрын аударылған болуы мүмкін. Ал қайтыс болған азаматтардың атына түскен қаражатты кімдердің алып отырғаны да әлі анық емес. Құқық қорғау органдары бұл мәселеге құқықтық баға беруі мүмкін екені айтылуда. Егер қасақана алаяқтық немесе қызметтік немқұрайлылық фактілері дәлелденсе, қылмыстық істер қозғалуы ықтимал.
Жоғары аудиторлық палатаның мәліметінше, мемлекеттік органдар арасындағы ақпарат алмасу жүйесінде елеулі кемшіліктер бар. Мәселен, азамат қайтыс болғаннан кейін оның мәліметі бір мемлекеттік базада тіркелгенімен, әлеуметтік төлемдер жүйесінде ол ақпарат автоматты түрде көрінбеген. Соның салдарынан зейнетақы мен жәрдемақы аударымы жалғаса берген.
Сарапшылар бұл жағдайды Қазақстандағы цифрландыру жүйесінің әлсіз тұстарының бірі ретінде бағалап отыр. Соңғы жылдары мемлекет электронды үкімет пен цифрлық қызметтерді дамытуға миллиардтаған теңге бөлгенімен, ведомствоаралық интеграция мәселесі әлі толық шешілмегені байқалады. Әсіресе халыққа әлеуметтік төлемдер тағайындау саласында мұндай қателіктер бюджетке орасан шығын келтіруі мүмкін екені айтылуда.
Қоғамда бұл жағдайға байланысты түрлі пікірлер айтылып жатыр. Бір тарап мұны техникалық қателік пен мемлекеттік жүйелердің үйлеспеуінен болған мәселе десе, екінші тарап мұнда сыбайлас жемқорлық пен ұйымдасқан схемалардың болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Әсіресе шетел азаматтарына төлем аударылғаны қоғамда үлкен сұрақ тудырды.
Қазіргі уақытта аудит материалдары құзырлы органдарға жолданған. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі анықталған заңбұзушылықтарды жою және ақпараттық жүйелерді жаңарту бойынша жұмыстар жүргізілетінін мәлімдеуі мүмкін. Сонымен қатар алдағы уақытта мемлекеттік базаларды толық біріктіру және әлеуметтік төлемдерді бақылауды күшейту мәселесі күн тәртібіне шығуы ықтимал.
Бұл жағдай әлеуметтік төлемдер жүйесіндегі бақылау механизмдерінің әлсіздігін ғана емес, мемлекеттік деректердің қауіпсіздігі мен нақтылығына қатысты да күрделі сұрақтарды көтеріп отыр. Енді қоғам аудит қорытындысынан кейін қандай нақты шаралар қабылданатынын және бюджеттен кеткен миллиардтардың қайтарылатын-қайтарылмайтынын күтуде.
